بر طبق تقسيم وى هفتاد شهر از شهرهاى بزرگى كه ياد كرده در جنوب حدّ شمالى اقليم قرار مىگيرد . اين نكته از لحاظ جغرافياى اسلامى مفيد اين معنى است كه پس از خوارزمى هيچ كس در اين تقسيم از او پيروى نكرد ، مگر سهراب كه در نيمهء اوّل قرن دهم / چهارم ه . مىزيست و كاملا بر خوارزمى تكيه داشت . با وجود آنكه اعراب در قرن بعد بسيارى از نقاط مسكون را بر ساحل شرقى افريقا و در هند و جنوب شرقى آسيا كشف كردند ، باز هم نظريّهء نا ممكن بودن سكونت در منطقهء حارّه از مشاهدهء علمى و مستقيم نيرومندتر بود ، زيرا همهء منجّمان و جغرافى شناسان متأخّر بدون استثنا تقسيم قديمى اقليمها را نگاه داشتند . 26 تقسيم معموره به هفت اقليم ، كه در جغرافياى قديم و به نزد قدما اهميتى داشت ، در مؤلّفات نجومى و جغرافياى اسلامى قانون اساسى و منبع همگانى شد ، ولى گاه و بىگاه قاعدهء هندسى مبناى تقسيم نديده گرفته شد و مرزهاى ميان اقليمها اختلاف پيدا كرد . گاهى نيز نظريّات عجيبى در اين زمينه ابراز مىشد 27 همچون پندار مسعودى كه همهء شهرهاى بزرگ يك اقليم در يك خط عرض قرار دارد . 28 اگر خوارزمى در تقسيم تازهء خود جرأت بسيار نشان داده در نقشه‌هاى او نيز ، كه با نقشه‌هاى شناخته شدهء دورانهاى بعد اختلاف كامل دارد ، اصالت و ابتكار فراوان به كار رفته است . اهميّت آن بيشتر از اينجاست كه قديمترين آثار موجود نقشه كشى اسلامى است ، ولى با كمال تأسّف به واقعيّات و داده‌هاى ديگرى نياز داريم تا بتوانيم دربارهء آنها قضاوت كنيم . قراين قوى بر اين فرض داريم كه صورة الارض فقط شرح نقشه‌اى است كه بر طبق روش بطلميوس كشيده‌اند 29 و متأسفانه به دست ما نرسيده است ، زيرا نسخهء خطّى استراسبورگ فقط چهار نقشه دارد كه بيشتر نمايندهء نمونه‌هاى پراكنده است و حالت تصادفى محض در آنها غلبه دارد . و يكى از اين نقشه‌ها با هدفى نظرى همراه بوده ، و تصويرى از خطوط ساحلها براى توضيح اصطلاحات مورد استعمال دانشوران است ؛ و جالب آنكه با وجود كوششهاى دانشمندان هنوز قسمتى از آن نامفهوم مانده است . 30 نقشهء « جزيرهء گوهر » و كوههاى اطراف آن نمونهء جالبى از جغرافياى داستانى را نشان مىدهد . جزيرهء مذكور را معمولا « جزيرهء ياقوت » مىناميده‌اند و از دوران بطلميوس در اقصاى شرق بر خط استوا ثابت بوده است 31 و روايات مربوط به آن بر اطّلاعات واقعى مربوط به جزيرة سيلان تكيه دارد ولى ، چنان كه مژيك توضيح داده ، 32 از ديد خوارزمى نفوذ روايت عربى افسانهء اسكندر كه در آن روزگار در عالم اسلامى رواج كامل داشته بر آن غلبه دارد . بىگفت و گو اهميّت اساسى مخصوص نقشهء نيل است كه معلوم مىدارد در آن روزگار مسير آن به طور كامل شناخته بوده است . اين نقشه با مكتب قديم جغرافياى نجومى سازگار است 33 به دليل آنكه حدود هفت اقليم بر آن نمايان شده است . آخرين